Izabela Niziałek – Niech nas nie trafi … szlag

Od razu spieszę z wytłumaczeniem się z tytułu. Szlag (niem. Schlag) to potoczne, głównie na Śląsku, określenie udaru mózgu, a o tym właśnie będzie mowa. A o udarze, powszechnie zwanym wylewem, mówić warto, bo stanowi on trzecią co do częstości przyczynę zgonów oraz najczęstszą przyczynę niesprawności u ludzi powyżej 40 roku życia.

Udar mózgu to nagłe wystąpienie ogniskowych lub globalnych zaburzeń czynności mózgu, trwające dłużej niż 24 godziny i spowodowane wyłącznie przez przyczyny naczyniowe, czyli związane z przepływem mózgowym krwi. Udary mózgu możemy podzielić na: udary krwotoczne (zwane potocznie wylewem krwi do mózgu) i udary niedokrwienne (zawały mózgu).

Udar krwotoczny (śródmózgowy lub podpajęczynówkowy) polega na nagłym wylewie krwi z pękniętego naczynia, który niszczy utkanie mózgu. W takim przypadku przyczyną może być tętniak, skaza krwotoczna, przedawkowanie leków przeciwzakrzepowych, ale najczęściej nadciśnienie. Może pojawić się po dużym wysiłku lub stresie. Ten typ udaru stanowi około 15-20% wszystkich przypadków choroby. Pacjent odczuwa nagły, bardzo silny ból głowy, ma nudności, wymiotuje, traci przytomność (czasami przechodzi w stan śpiączki), może mieć zaburzenia mowy i widzenia, niedowład lub paraliż.

Udar niedokrwienny spowodowany jest gwałtownym zatrzymaniem dopływu krwi do mózgu w wyniku zwężenia lub całkowitego zamknięcia światła naczyń tętniczych. Do zamknięcia tętnicy może doprowadzić zakrzep powstały w miejscu niedrożności lub materiał zatorowy, który przemieścił się do naczynia mózgowego. Ten rodzaj udaru stanowi aż 85-90% wszystkich przypadków. Jego przyczynami są: zmiany miażdżycowe, niedrożność tętnic (zakrzepy), wady zastawek, ostry zawał serca, zaburzenia rytmu serca, zaburzenia krzepnięcia czy zmiany zapalne naczyń. Zwykle chory budzi się z niedowładem lub paraliżem albo dzieje się to zaraz po wstaniu z łóżka. Odczuwalne jest osłabienie lub zniesienie czucia po jednej stronie ciała. W przypadku zatoru występują nagłe drgawki. W odróżnieniu od udarów krwotocznych, przy udarze niedokrwiennym pacjent zwykle zachowuje przytomność i nie odczuwa bólu.

Mimo, że objawy udarów są nieco odmienne, to w każdym przypadku należy niezwłocznie wezwać lekarza. Pacjent czy jego rodzina nie muszą rozróżniać rodzaju choroby, ale powinni zwrócić uwagę na następujące objawy: niedowład lub porażenie mięśni twarzy, ręki i/lub nogi, najczęściej po jednej stronie ciała, „znieczulenie” twarzy, ręki i/lub nogi, zaburzenia mowy z trudnościami w zrozumieniu słów oraz w wypowiadaniu się, zaburzenia widzenia w jednym lub obu oczach, zaburzenia chodzenia z utratą równowagi i zawrotami głowy, silny ból głowy bez znanej przyczyny.

Czynników ryzyka wystąpienia udaru jest wiele, m.in.: nadciśnienie tętnicze, cukrzyca, zaburzenia gospodarki tłuszczowej (np. hipercholesterolemia), choroba niedokrwienna serca, migotanie przedsionków, palenie tytoniu; złe nawyki żywieniowe (często związana z tym otyłość), nadużywanie alkoholu, stresy, nerwice.

Wymienione czynniki ryzyka możemy całkowicie wyeliminować (np. tytoń czy alkohol) albo, dzięki właściwemu leczeniu, próbować minimalizować ich występowanie. Niestety nie mamy takiej możliwości w przypadku tzw. czynników niemodyfikowalnych, do których należą: wiek (udary zwykle występują u starszych pacjentów), płeć męska (częściej chorują mężczyźni), występowanie choroby w najbliższej rodzinie; czynniki genetyczne (np. mające wpływ na metabolizm lipidów).

Przede wszystkim zachęcamy do działań, które mogłyby zapobiegać występowaniu udarów mózgu. Jeśli jednak udar już wystąpi ważną rolę odgrywa profilaktyka poudarowa. Pamiętać należy, że nie tylko pierwszy udar jest celem profilaktyki. Zwykle przyczyną zgonów bywają tzw. udary wtórne. Po przebytym udarze niedokrwiennym nawroty choroby następują w ciągu roku u 6-12% chorych, a w ciągu 5 lat u 40-50%. Ponadto w ciągu 2 lat od udaru aż 15% chorych doznaje zawału serca i tyle samo umiera z przyczyn naczyniowych. Zadaniem efektywnej profilaktyki pierwotnej jest zapobieganie kolejnemu udarowi mózgu u chorych po przebytym udarze. Podstawowymi elementami profilaktyki wtórnej są: zmiana trybu życia i leczenie czynników ryzyka udaru, leczenie antyagregacyjne (przeciwpłytkowe), leczenie lekami przeciwzakrzepowymi, leczenie chirurgiczne zwężenia tętnic szyjnych (tzw. endarterektomia), bezwzględne zaprzestanie palenia tytoniu.

Szczególnie ważne jest otoczenie opieką chorych o dużym stopniu upośledzenia ruchowego i psychicznego, będącego następstwem udaru. Należy im zapewnić odpowiednią opiekę pielęgnacyjną, rehabilitację ruchową, psychologiczną, a także ułatwić dostęp do specjalistycznej udarowej opieki lekarskiej.

Tradycyjnie życzę Państwu dużo zdrowia i niech nikogo z nas szlag nie trafi.